Bodur Otu

  • Bodur Otu
  • Bodur Otu
  • Bodur Otu
  • Bodur Otu
  • Bodur Otu
  • Bodur Otu
  • Bodur Otu
  • Bodur Otu
  • Bodur Otu
  • Bodur Otu
  • Bodur Otu
  • Bodur Otu
  • Bodur Otu
  • Bodur Otu

Bodur otu, Teucrium polium

Bodur otu (Teucrium polium) ile ilgili internette yoğun yanlış bilgi olması nedeniyle bu bitki hakkında bilgi vermeyi uygun gördüm.Bazıları bu bitkiyi kasıtlı olarak Barbik (Marsdenia erecta) olarak lanse etmelerini bilgisizlikten değil bir kasıttan kaynaklanmaktadır. İnsanlar Bodur otunun özeliklerini ve faydalarını bilirlerse bu sözde ilim adam gerçekte şarlatan olan bu doçentin ürün satması imkansızlaşacak.Rahmetli Necip Fazıl Kısakürek bilgisini saklayan ve paylaşmayan insanın sırtında yük taşıyan merkepten farkı olmadığını ifade etmişti.Peki insanları Barbik gibi çok zehirli bir bitkiye yönlendirmek ve insan sağlığı ile oynamak hangi katagoriye giriyor.Bence bu iblislik olsa gerek.Daha önceZAKKUM, ACI OT, ACI ÇEHRE vs gibi bitkilerle de bazıları yanlış bilgi verip insanları yanlıtmışlardı.Allah’tan Türkiye’de namuslu, dürüst ve çalışkan ilim adamları da var.İşte bunlardan bazıları Fırat Üniversitesinden Mesut bey, Ebru hanım, Gülden hanım ve Eyüp bey güzel bir araştırma yapmışlar ve bodur otu hakkında geniş bir araştırma yayınlamışlardır.Bu ilim adamlarının çalışması sadece bir sitede yer alırken şarlatan doçentin yazıları yüzlerce sitede yer almaktadır.

Bodur otu ülkemizin bir çok yöresinde başka başka isimlerle anılmaktadır. Basur otu, Acı Yavşan, Bodur mahmut Otu, Davar otu, İperyavşağı, Meryem Otu, Oğlan Otu, Par Yavşanı, Payaşan, Piryavşağı, Pire Yavşanı, Tepe Otu, Yayla Yavşanı, Mayasıl otu, Sıraca otu, Kısa Mahmut otu, Kurtluca, Yer çamı, Yer meşesi, Acı ot (Antakya), Ak sedef otu, Ana baba kekiği, Ana baba kokusu, Beyaz ot (Van), Cadı, Kepir yavşanı, Meryem otu (Diyarbakır, Van), Oğlan otu (Isparta-Sütçüler), Per yavşan, Sancı otu, Kirve otu (Erzurum).Bu bitki genelikle yöresel olarak mide ve bağırsak rahatsızlıklarına karşı kullanılmaktadır.Bodur otu ile ilgili herhangi bir klinik araştırma mevcut değildir, fakat yüzlerce yıldır mide, bağırsak, karaciğer rahatsızlıkları, deri hastalıkları ve diabete karşı kullanılmaktadır.Bodur otu hakkında ben Verem otu başlığının altında kısa bir bilgi vermiştim, fakat çok yoğun sorulan sorulardan sonra bu bitki hakkında geniş açıklama yapmak zorunda kaldım. Aşağıdaki Metin Mesut DOĞAN, Ebru YÜCE, Gülden DOĞAN, Eyüp BAĞCI’YA aittir.Kendilerine teşekkür ederiz.

Fırat Üniv. Fen ve Müh. Bil. Dergisi
Science and Eng. J of Fırat Univ.

Teucrium polium L. (Lamiaceae) Türünün Morfolojik Varyasyonu Üzerine Bir Araştırma
Mesut DOĞAN, Ebru YÜCE, Gülden DOĞAN, Eyüp BAĞCI*
Fırat Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi Biyoloji Böl. Elazığ Özet: Bu çalışmada, Elazığ ve çevre illerde doğal olarak yetişen Teucrium polium’ un morfolojik ve morfometrik özellikleri araştırıldı. Farklı lokalitelerden toplanan bu türün morfometrik ve morfolojik özellikleri Türkiye Florası’na göre ölçülüp, gözlemlendi ve yeni karakterler eklendi. Bu morfometrik karakterler, tür içi varyasyonu saptamak için kullanıldı. Genellikle morfolojik özelliklerin Türkiye Florası’na benzer bulunduğu söylenebilir, fakat internod ve brakte uzunluk karakterleri Türkiye Florası’ndaki betiminden farklıdır. Bazı populasyonlar ve tür içi varyasyonlar belirlenmiştir. Teucrium polium’ a ait lokalite örnekleri arasında gövde uzunluğu, pedunkul ve brakte uzunluğu bakımından varyasyon görülmüştür.
Anahtar Kelimeler: Teucrium, Lamiaceae, Morfolojik Varyasyon 
An Investigation on The Morphological Variation of Teucrium polium L.
(Lamiaceae) Species Abstract: In this study, morphologic, morphometric properties of the Teucrium polium L. samples naturally grown in Elazığ and near cities were investigated. Morphological and morphometrical features of this species collected from different localities were observed and measured according to the Flora of Turkey discription and new characters were added to this discription. Intraspesific variation was determined in by using these morphometric characters. In general, it is said that, the morphological features were found similar with the Flora of Turkey. But, the internode and bracte length characters were different from Flora of Turkey description. Some infra-populational and specific variation were determined. Stem length, peduncle and bracte length have showed variation among the locality samples. of Teucrium polium Key words: Teucrium, Lamiaceae, Morphological Variation
1. Giriş
Çok zengin sayılabilecek bir biyoçeşitliliğe sahip olan ülkemiz, florasındabarındırdığı çok sayıda tür nedeniyle önemli bitki zenginliği olan ülkelerden birisidir. Bu zenginlik birçok familya ve cinste olduğu gibi Lamiaceae familyası ve bu familya içinde 42 taksonla temsil edilen Teucrium cinsi içinde geçerlidir [1-3]. Türkiye Lamiaceae familyasının önemli bir gen merkezi konumunda olup, bu familyaya ait 45 cins, 546 tür ve diğer alt birimlerle birlikte toplam 731 takson ile temsil edilir. Ülkemizdeki endemizm oranı D.2 olan bu familya, Türkiye’nin en zengin üçüncü familyası konumundadır [4,5]. Familyanın karakteristik özelliklerinden bazıları; gövde dört köşeli, yapraklar çoğu zaman basit, bazen parçalı ve dekussat dizilişlidir; çiçekler her nodusta vertisillastrum durumundadır, zigomorf ve bilabiattır. Uçucu yağları; sapı tek, başı sekiz hücreli pul şeklindeki Labiatae tipi salgı tüylerindedir. Çiçeklerde kaliks beş loblu, kalıcı bazen bilabiat; korolla bilabiat, üst dudak bazen eksiktir. Stamenler genellikle dört tane olup çoğu zaman didinamdır, bazen de iki stamen bulunur. Ovaryum iki karpelden meydana gelmiş dört gözlü ve üst durumludur, her gözde bir ovül bulunur; stilus ginobaziktir, meyve dört nukstan meydana gelen bir şizokarptır [2]. Teucrium L. cinsi Lamiaceae familyası içinde yer alan, çoğunluğu Akdeniz bölgesinde yayılış gösteren ve dünyada 200 civarında türe sahip önemli bir cinstir. Türkiye Florası [3,6]’nda Teucrium cinsi 8 seksiyon içinde, 42 civarında taksonla temsil edilmektedir. Polium Bentham seksiyonu içinde yer alan Teucrium polium türü Türkiye’de oldukça geniş bir coğrafik yayılıma sahip olup oldukça değişken ve polimorfik bir tür olarak tanımlanmaktadır. Her ne kadar, Türkiye örnekleri yayılış merkezlerine göre 10 türiçi gruba ayrılmış olmasına rağmen, morfolojik ve coğrafik çakışmalar genelde mümkündür. Materyallerin çoğu indumentum karakterleri bakımından farklılık göstermekle beraber, bazı varyantlar bu karakterler bakımından önemli ortak özelliklere sahip olabilmektedir. Türün betiminde 13 kadar varyeteyi kapsayacak şekilde bir betim verilmiştir.Kurutulan çiçekli dalları baharat olarak tüketilen Teucrium polium L. (tüylü Kısa Mahmut otu); 10-40 cm boy yapabilen, yere yatık veya dik, gri veya beyaz tüylü çok yıllık bir bitki türüdür. Çiçekleri beyazımtırak renktedir. İdrar arttırıcı, kuvvet verici, terletici, adet söktürücü, yara iyi edici özellikler taşımaktadır [7]. Teucrium cinsi ile yapılmış olan birçok çalışma ile [8] beraber yeni tür ilaveleri de yapılmaktadır. Örneğin, Madeira’ da Teucrium scorodonia olarak Teucrium francoi M. Seq., Capelo, J.C. Costa & R. Jardim olarak değiştirilmiştir [9]. Bu iki taksonu birbirinden ayırmak için T. francoi’nin tüy yoğunluğu ve tüy tipi, yaprak, brakte, kaliks ve korollanın şekil ve boyutları yakın türlerden farklı bulunmuştur. Bu karakterlerin bu cins içi üyelerde diagnostik karakterlerden olduğu rahatlıkla söylenebilir [9]. Bununla beraber bu tip karakterlerin kullanıldığı bazı taksonlar üzerinde de çalışmalar mevcuttur [10-12]. Bu çalışmada, polimorfik bir tür olarak bilinen ve yurdumuzda doğal ayılış gösteren Teucrium polium L. bitkisinin morfolojik özellikleri araştırılmıştır. Bunun için, Elazığ ve çevre illerinde doğal yayılış gösteren Teucrium polium türüne ait farklı lokalitelerden değişik sayıda bitki örnekleri alınarak, bitkilerin morfolojik, morfometrik özellikleri ortaya konmaya çalışılmıştır. Bu bağlamda, değişik lokalitelerden alınan bitki örnekleri önce morfolojik ve morfometrik karakterler bakımından incelenmiş ve çıkarılan karakterlere gözlemsel ve morfometrik ölçümler yapılmıştır. Böylece türe ait varyasyon sınırları morfometrik ölçümler sonucunda ortaya konmuştur. Türün bölgede göstermiş olduğu morfolojik varyasyon dikkate alınarak türün sistematiğine katkıda bulunulması amaçlanmıştır. Bitkinin morfolojik olarak farklı lokaliteler de gösterdiği kalitatif ve kantitatif varyasyonu, morfolojik karakterlerin kullanılması ve varyasyonlarının tespitiyle bu alanda yapılacak çalışmalara temel veri kazandırmayı amaçlamaktadır.

2. Materyal Ve Metot
2.1. Bitki Örneklerinin Toplanması
Teucrium polium yurdumuzun birçok bölgesinde doğal yayılış göstermektedir. Çalışmamızın konusunu da Elazığ ili ve çevre illeri olarak sınırlamış olup, buralardan bitki örnekleri farklı lokalitelerden olmak üzere toplanmışlardır. Bitki örnekleri Elazığ, Malatya, Bingöl, Tunceli ve bu illere ait çok sayıdaki farklı lokalitelerden alınmıştır. Bitkilerin alındığı lokaliteler aşağıda belirtilmektedir. Bitkilerin bu lokalitelerden çekilmiş fotoğrafları Şekil 1‘ de verilmektedir. I. Elazığ: Baskil Yatılı Bölge Okulu Çevresi (Doğan-1001, 2007), Keban Aşağı Çakmak yol ayrımı (Doğan-1002, 2007), Sivrice Gözeli ve çevresi(Doğan-1003, 2008), Maden Ergani arası yamaçlar (Doğan-1004, 2008), Sivrice Kürk Eski bağlar köyü ve çevresi (Doğan-1005, 2008), Kavak köyü yol kenarı (Doğan-1006, 2008), Harput Anguzu baba türbesinin güney yamaçları (Doğan-1007, 2008), Hazarbaba dağı kuzey yamacı (Doğan-1008, 2008). II. Malatya: Kale yol kenarı (Doğan-1009, 2007).III. Bingöl: Sancak ve civarı (Doğan-1010, 2007).IV. Tunceli: Akpazar mevkii peri köprüsü Mazgirt (Doğan-1011, 2007), Pertek- Pertek iskelesi arası yol kenarı (Doğan-1012, 2008), Ovacık merkez yol kenarı (Doğan-1013, 2008) V. Şanlıurfa: Şanlıurfa- Gaziantep yolu 20. km step alan (Doğan-1014, 2008) Bitki örneklerini, Elazığ ve çevre illerinde yayılış gösteren Teucrium polium L. türü oluşturmaktadır. Bu bitkiye ait çok sayıda ve farklı lokalitelerden örnekler araziden toplanıp, teşhisleri yapıldıktan sonra Fırat Üniversitesi Herbaryumu (FUH)’ nda saklanmaktadır.
2.2. Morfolojik ve Morfometrik Analizler
İncelenen Teucrium polium’ a ait örneklerin morfolojik analizleri Türkiye Florası’nda (Davis) verilen betim dikkate alınarak yapılmış ve morfolojik ve morfometrik özellikler bakımından Türkiye Florası’ndaki kayıtlar ile karşılaştırılmıştır. Tüm ölçüm ve analizlerden elde edilen sonuçlar Tablo 1 ve 2’de gösterilmiştir.Teucrium polium taksonunun Elazığ ilinin farklı lokalitelerinde ve Bingöl, Tunceli, Malatya, Urfa illerinde alınan örnekleri üzerinde yapılan morfolojik incelemede; Türkiye Florası’ndaki betimine ilaveten ek bazı karakterlerde incelenmiş ve tablolara eklenmiştir (Tablo1, 2) Böylece farklı lokalitelerden toplanan Teucrium polium’a ait bitki örneklerinin morfolojik özellikleri ve morfometrik ölçüm sonuçları tablolaştırılarak bitkinin tür içi varyasyonu belirlenmeye çalışılmıştır. Morfometrik ölçümler için Olympus BX51 mikroskop ve Olympus Camedia C-4000 digital kamera kullanılmıştır. Ayrıca türlerin diskripsiyonunda önemli karakterler olarak göze çarpan indumentum karakterlerinden gövde, gövde yaprağı ve braktelerden alınan enine kesitler yardımıyla tüylerin mikroskobik şekilleri belirlenerek fotografları çekilmiştir (Şekil 2-4).
3. Bulgular
incelenen Teucrium polium L.’a ait örneklerin morfolojik özellikleri Türkiye Florasında verilen betimiyle oldukça uygunluk göstermektedir. Teucrium polium taksonuna ait Elazığ ilinin farklı lokalitelerinden ve Bingöl, Tunceli, Malatya, Urfa illerinde alınan örnekler üzerinde yapılan morfolojik incelemede, Türkiye Florası’na ilave bazı karakterler eklenmiştir. Bu karakterler; gövde yaprağı uzunlukları ve tüy tipleri, çiçek sapı, braktelerin üst ve alt yüz tüy durumu ve tüy tipi, braktelerin çiçek sayısı, pedisel durumu, kaliks tüy durumu, flamentlerin uzunluğu,flamentlerin tüy durumu, flamentlerin tüy rengi ve uzunluğu, stilus boyu, stigma boyu, stamen uzunluğu ve anterin boyudur. Morfolojik ve morfometrik analizlere ait karakterler ve aldıkları değerler Tablo 1 ve 2’ de verilmektedir. Elazığ’da toplanan Teucrium polium türüne ait örneklerde; bitki yarıçalımsı çok yıllık, bitki boyu 9- 36 cm arasındadır. Toprak üzerinde yatıkdan dike yükselen bir yapıya sahiptir. Gövdesi tomentoz ya da kıvrık tüy örtüsüne sahiptir. İnternod boyu yapraklardan uzun ya da kısadır. Gövde yaprakları 3-10 mm x 5-20 mm, düz yada dar ters yumurtamsıdan dikdörtgenimsiye, ortada yada tabanda tırtıklı, düz yada alta doğru kıvrık, aya tabanı raunded, üst ve alt tüy durumu tomentozdur. Çiçekler çok kısa sapçıklı, küresel başçıklardadır. Brakteler 1-4 mm x 3-15 mm, kalikslerden uzun yada kısa, linear spatulat, düz yada tırtıklı, üst ve alt tüy durumu tomentoz ve çok çiçeklidir. Kaliks 3-5 mm, tüpsü-ters dönmüş koni şeklinde, 1/4 ü veya 1/3 ü parçalı dişli, dış tüy rengi grimsi beyaz, iç kısmı tüysüzdür.Korolla beyazımtrak merkezdeki loblar genellikle tüysüzdür. Stamenler 2- 5 mm, flamentler beyaz tüylüdür, anterler 0,5-1 mm’dir. Stillus 4-7 mm’dir, stigma 0,5-1 mm’dir. Elazığ ilinin 7 farklı lokalitesinden alınan Teucrium polium örneklerine ait morfolojik bulgular Tablo 1’de verilmiştir.Şanlıurfa, Tunceli, Bingöl, Malatya ve Elazığ illerinden toplanan Teucrium polium türüne ait örneklere ait morfolojik bulgular ise Tablo 2’de verilmektedir. Burada Elazığ ilindeki farklı populasyonlar da ortaya çıkan değerler aritmetik ortalama veya aralıklar şeklinde verilmiştir. Elazığ lokalitelerinden alınan örnekler ile diğer illerden alınan örnekler oldukça benzerlik göstermektedir, ancak bazı özelliklerde de farklılıklara rastlanmıştır. İncelemelerimiz esnasında bitki boyu, gövde boyu, internod boyu, gövde yapraklarının uzunluğu, çiçek sapı uzunluğu, braktelerin uzunluğu, kaliks boyu, stamenlerin uzunluğu, anter ve flament boyu, stilus ve stigma boyunda az da olsa farklılıklara rastlanmıştır. Şanlıurfa’dan toplanan Teucrium polium türüne ait örneklerde diğer illerin örneklerine göre; bitki boyu 28 cm, gövde boyu 27 cm, internod boyu 30 mm (yapraklardan uzun), gövde yaprakları 4-5 x 10-15 mm, çiçek sapı 10 mm, brakteler 3 x 10 mm (kalikslerden uzun), kaliks boyu 4-5 mm, stamenlerin boyu 4-6 mm, anter boyu 0.5-1 mm, flament boyu 3.5-5.5 mm, stilus boyu 5 mm ve stigma boyu 1 mm olacak şekilde farklılıklar bulunmuştur.(Tablo 1,2).Malatya, kale yol kenarından toplanan Teucrium polium türüne ait örneklerde; bitki boyu 14- 20 cm, gövde boyu 12-17 cm, internod boyu 10-25 mm (yapraklardan uzun), gövde yaprakları 3-5 x 10-15 mm, çiçek sapı 10 mm, brakteler 2 x 7 mm (kalikslerden uzun), kaliks boyu 3-5 mm, stamenlerin boyu 2-4 mm, anter boyu 0.5-1 mm, flament boyu 1.5-3 mm, stilus boyu 5 mm ve stigma boyu 1mm ‘dir (Tablo 2).Bingöl’den toplanan Teucrium polium türüne ait örneklerde bitki boyu 23 cm, gövde boyu 11 cm, internod boyu 25-40 mm (yapraklardan uzun), gövde yaprakları 5 x 10- 20 mm, çiçek sapı 20-35 mm, brakteler 2 x 8 mm (kalikslerden uzun), kaliks boyu 4-5 mm ,stamenlerin boyu 2-4 mm, anter boyu 0.5- 1 mm, flament boyu 1.5-3 mm, stilus boyu 4 mm ve stigma boyu 1mm’dir.Tunceli’den toplanan Teucrium polium türüne ait örneklerde bitki boyu 16-40 cm, gövde boyu 9-25 cm, internod boyu 40-60 mm (yapraklardan uzun), gövde yaprakları 6 x 25 mm, çiçek sapı 30-40 mm, brakteler 3 x 7 mm (kalikslerden uzun), kaliks boyu 5 mm, stamenlerin boyu 4-6 mm, anter boyu 1 mm, flament boyu 3-5 mm, stilus boyu 7 mm ve stigma boyu 1mm‘dir (Tablo 2).Bunların dışında Teucrium polium’ ait gövde, gövde yaprağı ve brakteye ait tüylerin durumu, tüy tipleri mikroskop çalışmasında; bütün bitkilerde tomentoz tüy örtüsü ve baş şeklinde (Kapitat), çatalsı (Furkat) ve 1 ve çok hücreli salgı tüy tiplerine sahip oldukları görülmüştür (Şekil 2-4).
4. Tartışma ve Sonuç
Bu çalışmada Teucrium polium L.
taksonunun Elazığ ilinin farklı lokalitelerinden, Bingöl, Tunceli, Malatya ve Şanlıurfa illerinden alınan örneklerinin morfolojik özellikleri ortaya konulmaya çalışılmıştır.Türlerin morfometrik ölçümlerinde Türkiye Florası’na göre önemli sapmalar gözlenmemiştir. Ancak bazı özelliklerde farklılıklar bulunmuştur. Türkiye Florası’nda internod boyu yapraklardan uzun veya kısa olarak betimlenmişken bu çalışma sonunda incelenen tüm örneklerde internod boyu yapraklardan uzun olarak tespit edilmiştir. Türkiye Florası’nda brakteler kalikslerden uzun veya kısa olarak belirlenmişken, Bingöl, Şanlıurfa, Malatya ve Tunceli illerinde incelenen tüm örneklerde kalikslerden uzun olduğu görülmüştür.Hırvatistan’ da yetişen bazı Teucrium türleri (T. arduini L., T. chamaedrys L., T. flavum L., T. montanum L., T. polium L., and T. scordium L. subsp. scordioides Schreb.) üzerinde taksonomik bir çalışma yapan Grubesic ve arkadaşları [13], bu türlerin yaprak ve gövdedeki trikomlarının şekil, boyut ve dağılımlarını mikromorfolojik olarak incelemişlerdir. Bu Teucrium türlerinin, gövde ve yaprak epidermisindeki salgı tüylerinin peltat ve kapitat tüylü olduğu belirlenmiştir.Teucrium flavum’ un yaprakları eliptik oval, bazal bölümü geniştir ve tepede yuvarlaktır. Yaprak kenarı obtus dişlidir.Yaprak sapı uzundur. Genellikle çalışılmış populasyonun tümünde yaprak uzunluğu 12 ve 27 mm arasındadır. Oysaki yaprak genişliği 11 ve 21 mm arasındadır [8]. Elazığ lokalitelerinden alınan Teucrium polium örneklerinde yaptığımız çalışmada ise bitkinin yapraklarının uzunluğu 3-10 mm, genişliği 5- 20 mm dir, düz yada ters yumurtamsıdan dikdörtgenimsiye doğrudur. Yaprak kenarı düz yada tırtıklıdır. Teucrium flavum’un çalışılmış tüm bitkilerinde yaprak tüy örtüsü salgı tüylü ve salgısız tüylüdür. Salgı tüyleri kalkansı ve kapitat şeklindedir [8]. Teucrium polium yapraklarının tüy durumu tomentoz iken tüy tipleri arasında kapitat, çatallı, bir ve çok hücreli salgı tüylerine rastlanmıştır. Teucrium flavum daima yeşil, dallı, yarı odunsu-çalıdır. Genellikle tüm farklı populasyonlarının gövde dış morfolojisinin benzerliği açıktır. Çalışılmış tüm populasyonlarda gövde boyu 40-70 cm arasındadır [8]. Teucrium polium’un ise dallı, yarı çalımsı çok yıllıktır. İncelenmiş tüm örneklerde gövde boyu 9-40 cm arasında bulunmuştur. Genel olarak incelenen Teucrium polium örnekleri arasında morfolojik anlamda fazla farklılık olmadığı, fakat morfometrik ölçümlerin sonucunda lokalite örnekleri arasında yukarıda bahsedilen karakterler bakımından birçok benzerlik ve bazı farkların olduğu söylenebilir. Buna karşılık türiçi varyasyonun büyük ölçüde olmadığı fakat çok sayıda populasyon ve örneğin analiziyle bu taksonun sistematik pozisyonunun değiştirilmesi veya revize edilmesi ile ilgili daha kesin sonuçlar elde edilecektir. Bununla beraber bitkinin Türkiye ve dünya örneklerinin tümüyle çalışılması sonucunda biyosistematik tabanlı sonuçların elde edilmesi mümkün olacaktır.
KAYNAKLAR
1. Davis, P. H., Mill, R.R., Tan, K., (1982). Flora Of Turkey and The East Aegen Island, 7.cilt.
2. Davis, P. H., Mill, R.R., Tan, K., (1988). Flora Of Turkey and The East Aegen Island,10.cilt.
3. Güner, A., Özhatay, N., Ekim, T., Başer, K.H.C., (2000). Flora Of Turkey and The East Aegean, 11.cilt.
4. Başer, K. H. C. (1993). Essential Oils of Anatolian Labiateae: A Profile. Acta Horticulturae, 333: 217-237.
5. Kocabaş, Y. Z. and S. Karaman. (2001).Essential oils of Lamiaceae family from South East Mediterranean Region (Turkey), Pakistan Journal of Biological Sciences, 4: 1221-1222.
6. Davis, P.H., Edmondson, JR., Parris, BS.(1978).Flora Of Turkey and The East Aegen Island,6.cilt.
7. Baytop, T., (1984). Türkiye’de Bitkiler İle Tedavi, İstanbul Ünv. Yayınları.
8. Branislava, L., Dmitar, L., Radisa, J. and Branka,S.,(2006).Morpho-Anatomical Differentiation Of The Balkan Populations Of The Species Teucrium flavum L.(Lamiaceae), Flora, 201: 108- 119.
9. Sequeira, M. M. de; Capelo, J. H.; Costa, J. C.;Jardim, R. Teucrium francoi M. Seq.,Capelo, J.C. Costa & R. Jardim (2008). Anew species of Teucrium gr. Scorodonia (Lamiceae) from Madeira. Botanical Journal of the Linnean Society., Vol: 156: 4,639-647.
10. Eroğlu, H., (2004) Elazığ ve Malatya İlleri Çevresinde Yetişen Bazı Salvia L.(Lamiaceae) Türleri Üzerinde Sayısal Taksonomik Bir Araştırma. Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
11. Bağcı, E., Yüce, E. (2003). Verbascum diversifolium Hub.-Mor. ve V. Birandianum Hochst.(Scophulariaceae)türlerinin taksonomik yönden karşılaştırılması, Ot Sistematik Botanik Dergisi,10:2, 107-127.
12. Çakır, T., Bağcı, E., Gür, N., (2002) Verbascum euphraticum Bentham (Scrophulariaceae)üzerinde taksonomik bir çalışma, XVI.Ulusal Biyoloji Kongresi, Botanik Seksiyonu.
13. Grubesic R.J, Vladimir-Knezevic S, Kremer D,Kalodera Z, Vukovic J., (2007). Trichome micromorphology in Teucrium (Lamiaceae) species growing in Croatia. Biologia Vol::62 2:148-156.

Bir cevap bırakın